Turkish-HOWTO Grkem etin, gorkem@gelecek.com.tr v1.0, 21 September 1999 Bu belge, Linux iletim sistemi altndaki Trke sorunlarna zm getirmek amacyla, mevcut Trke desteinin nasl kullanlabileceini anlatyor. ______________________________________________________________________ Table of Contents 1. Giri 1.1 Srm deiiklikleri 2. HOWTO belgeleri 2.1 Tm HOWTO belgelerini nerede bulabilirim? 2.1.1 Trke-NASIL belgeleri 2.1.1.1 Dier Trke kaynaklar 3. Klavye ayarlar 3.1 Klavye tu takm yklenmesi 3.2 Bu tutakmlarn nerede bulabilirim? 4. Metin ekran (konsol) yaztiplerinin yklenmesi 4.1 Son dzeltmeler 5. eitli uygulamalarda Trke kullanm 5.1 Pine 5.2 Netscape 5.3 KDE altnda Trke 5.4 kvt 5.5 GNOME altnda Trke 6. Zaman dilimi ayarlar 7. X Window destei 7.1 X Window Trke yaztiplerinin yklenmesi 7.2 X Window altnda Trke klavye kullanlmas 8. Yaplacaklar ______________________________________________________________________ 11.. GGiirrii Bu belge, Linux ve baz zel durumlarda UNIX iletim sisteminde Trke kullanabilmek iin gereken eklemeler hakknda okuyucuyu bilgilendirmek iin yazld. Trke'ye ait olan latin5, bir baka adyla ISO8859-9 standardnn, Amerika ve baz Avrupa lkelerince kullanlan latin1 standard ile ayn olmamas nedeniyle sadece Linux deil, hemen hemen tm iletim sistemlerinde bu sorunu fazlasyla yayor olmalsnz. leride ele alnacak konular ile bu skntlarn pek ounu atlatacanz mit ediyorum. Eer metin ekranda, X Window altnda Trke yazamyor ve okuyamyorsanz, pine ve Netscape gibi uygulamalarda Trke karakterleri gremiyorsanz bizi izlemeye devam edin. Bu belgedeki zm denemelerimi Red Hat Linux ile yaptm. almayan, eksik bilgi ieren ya da eklenmesinde fayda grdnz bir blm grdnzde gorkem@gelecek.com.tr adresine bir ileti yollamanz yeterlidir. zellikle dier Linux datmlarnda yaplacak ilemler farkl olabilir, bu nedenle eitli Linux datmlarnda karlatnz zmleri bana gnderebilirsiniz. 11..11.. SSrrmm ddeeiiiikklliikklleerrii SSrrmm 11..00 :: Turkish-HOWTO'nun yazlmas. Hala belirli alanlarda Trke sorunlar yaadmdan dolay bu belgenin 1.0 srmde kalmayacan mit ediyorum. Dosya, birtakm alanlarda eksiklikler ierebilir. Burada grmek istediiniz ne varsa bana bir ileti gnderin. Tm mektuplarnza cevap vermeye alacam. 22.. HHOOWWTTOO bbeellggeelleerrii Linux'un HOWTO belgeleri, Linux merakllar tarafndan biraraya getirilmi ve hepsi belirli bir konuyu ele alan inceleme yazlarndan oluuyor. Hem teorik, hem de pratik zmler ieren bu belgeleri tm Linux kullanclarnn okumalarn tavsiye ederim. 22..11.. TTmm HHOOWWTTOO bbeellggeelleerriinnii nneerreeddee bbuullaabbiilliirriimm?? +o Datmla birlikte : Eer alr durumda bir Linux datmnz varsa, baz durumlarda gncelliini ksmen yitirmi, ancak deerli bilgiler ieren belgelere /usr/doc dizininden eriebilirsiniz. Buradaki HOWTO dizini altnda ise tahmin edebileceiniz gibi HOWTO belgelerini bulabilirsiniz. +o Eer HOWTO belgelerini kurmamsanz, ya da elinizde bir Linux datm yoksa en yakn sunsite arivinden de bu belgeleri almanz mmkn: www.metu.edu.tr/ldp/HOWTO 22..11..11.. TTrrkkee--NNAASSIILL bbeellggeelleerrii Baz HOWTO belgelerinin evrilmesi sonucu oluturulan Trke Linux-NASIL sayfalarna www.linux.org.tr adresinden ulaabilirsiniz. 22..11..11..11.. DDiieerr TTrrkkee kkaayynnaakkllaarr +o Trkiye Linux Kullanclar Grubu, www.linux.org.tr +o Gelecek Biliim ve letiim A., www.gelecek.com.tr Haber bekleri : +o news.pcmagazine.com.tr (pcmag.linux) +o news.istanbul.edu.tr (tr.bilgisayar.isl-sistemleri.linux) Kitaplar : Trkiye'de Linux ile ilgili km tm yaynlara www.gelecek.com.tr adresinden ulaabilirsiniz. 33.. KKllaavvyyee aayyaarrllaarr Bu blmde, metin ekranda Trke yazmak iin gerekli programlar inceleyeceiniz. Bunlardan ilki, bilgisayara Trke klavye tu takm haritasn gsterecek olan loadkeys komutudur. loadkeys komutu ve uygun bir Trke klavye dalm haritas yardmyla istediimiz bir Trke klavyeyi (Q Trke, F Trke gibi) ykleyebiliriz. 33..11.. KKllaavvyyee ttuu ttaakkmm yykklleennmmeessii loadkeys komutunun kullanm ok basittir. Datmnzda bulunan ve /usr/lib/kbd/keymaps/i386 dizini altna yerletirilmi olan klavye haritalarndan bir tanesini sein. Aslnda klavye haritalarnn adn bilmek zorunda deilsiniz, burada kullanabileceiniz dosyalar ve ne tip bir klavyeyi yklediklerini grebilirsiniz: +o trq.map : Trke Q klavye +o trf.map : Trke F klavye +o tralt.map : Bu klavye ile, ALT tuu ile birlikte bastnz bir karakterin karl olan Trke karakter ekranda belirecektir. rnek olarak ALT ve "c" karakterlerine bastnz zaman "", ALT ve "G" karakterlerine bastnzda ise "" harfi grlecektir. Bu klavye dalm, Q klavyeye alkn, ancak arada bir Trke yazmak isteyenler iin ideal grnnyor. Ancak hzl kullanmak iin biraz zaman istiyor. imdi loadkeys komutunu birka rnekte kullanalm: $ loadkeys trq.map (Trke Q klavye haritasn ykle) $ loadkeys trf.map (Trke F klavye haritasn ykle) $ loadkeys tralt.map (Trke F klavye haritasn ykle) Eer normal US klavye haritasna dnmek isterseniz, defkeymap klavye elem dosyasn kullann. $ loadkeys defkeymap Yaplan tm ilemler tm sistemde etkin olacaktr. Bir kullanc alma yaptktan sonra sistem kapanncaya, ya da baka bir klavye dalm yklenince dein klavye dzeni ayn kalr. Not: ou Linux datmlarnda bulunan kbd paketi sistemde kullanlabilecek klavye elem (dalm) dosyalarn ve yaztiplerini ierir. Son zamanlarda, diskten tasarruf salamak amacyla hem yaztipi, hem de klavye elem dosyalar sktrlarak kullanlmaktadr. Bu tip sktrlm dosyalarn sonu .gz ile biter (rnein trq.map.gz). loadkeys ve setfont komutlar herhangi bir sorunla karlamadan bu dosyalar okuyabilecek ve gerekli ilemleri yapacaktr. 33..22.. BBuu ttuuttaakkmmllaarrnn nneerreeddee bbuullaabbiilliirriimm?? Eer kullandnz datmda trq.map, trf.map ya da tralt.map klavye elem dosyalarn bulamyorsanz ve yukardaki komutlar ilerken hata mesaj alyorsanz, ftp.gelecek.com.tr adresinden bu dosyalar indirmeniz mmkndr. Dilediiniz klavye dzenini, Red Hat datmnda yeralan /etc/sysconfig/keyboard dosyasna ekleyebilirsiniz. Kullanabileceiniz dosya isimlerinden bazlar trq, trf ve tralt'tr. 44.. MMeettiinn eekkrraann ((kkoonnssooll)) yyaazzttiipplleerriinniinn yykklleennmmeessii Metin ekranda Trke grebilmek iin birka ileme daha ihtiyacmz var. Bunlardan ilki Trke karakterleri ieren yaztiplerinin yklenmesi. Bir yaztipini yklemek iin setfont komutunu kullanyoruz. $ setfont latin5u-16.psf.gz Yukardaki komut /usr/lib/kbd/consolefonts dizini altndaki latin5u-16.psf.gz yaztipi dosyasn ykledi. Bu dizin altnda yeralan, ya da yukarda belirttiim ftp adresinden indirdiiniz ve ad latin5 ile balayan tm yaztipleri Trke karakterler ierir. Birka deneme de siz yapn. zellikle latin5u-12 ve latin5u-14 dosyalar daha kk yaztipi ierir ve ekranda ayn anda daha ok karakter grntleyerek alma alannz geniletir. Metin ekranda kullanabileceiniz tm Trke yaztiplerini ftp.gelecek.com.tr dizini altnda bulabilirsiniz. 44..11.. SSoonn ddzzeellttmmeelleerr Atlmas gereken birka adm daha kald. nce /etc/inputrc dosyas iine aadaki satrlar ekleyin. Eer dosya yoksa kendiniz oluturun. set input-meta on set convert-meta off set output-meta on Ardndan /etc/profile dosyasnn sonuna, aadaki satrlar ekleyin. export INPUTRC=/etc/inputrc Artk rahatlkla bash komut satr altnda Trke yazabilir ve okuyabilirsiniz. Yukarda yaplan ilemleri eer /etc/rc.d/rc.local dosyasna eklerseniz, herkes iin tanml bir klavye elem dosyas ve yaztipi yaratm olursunuz: setfont latin5u-16.psf loadkeys trq.map.gz 55.. eeiittllii uuyygguullaammaallaarrddaa TTrrkkee kkuullllaannmm 55..11.. PPiinnee Pine ile Trke ileti gndermek ve almak istiyorsanz, .pinerc dosyasnda, character-set deikeninin karsnda, aadaki deiiklii yapmanz gerekiyor: # Reflects capabilities of the display you have. Default: US-ASCII. # Typical alternatives include ISO-8859-x, (x is a number between 1 and 9). character-set=ISO-8859-9 Yukardaki deiiklikleri yaptktan sonra, pine ile kolayca Trke karakterler ieren e-posta yollayabilirsiniz. 55..22.. NNeettssccaappee Netscape'te yaztipi seimi iin, Edit - Preferences - Appearance - Fonts - For the Encoding mensne gidin ve buradan ``Turkish (iso-8859-9)'' seeneini iaretleyin. Daha aada yeralan ``Use my default fonts, overriding document-specified fonts'' seeneini iaretlemeniz halinde ise Netscape, sadece sizin belirttiiniz yaztiplerini ekranda gsterecektir. Yine de Netscape ile Trke yaztiplerini grmekte sknt ekerseniz View -> Encoding -> Turkish (ISO-8859-9) seeneini iaretlemelisiniz. Genel kural olarak yaztipini semenize izin veren tm yazlmlarda Trke yaztiplerini kullanabilirsiniz. 55..33.. KKDDEE aallttnnddaa TTrrkkee KDE pencere arayznn byk bir ksm Trkeye evrildi. 1.0 srmnden itibaren gelen Trke destei ile pek ok uygulama yazlmn Trke altrabiliyorsunuz. KDE altnda, programlarn Trke almas ve mesajlarn Trke kmas iin kcontrol programn altrn. Sol tarafta yeralan Desktop - Language mens iinde ilk dil olarak Turkish'i sein. Bundan sonra aacanz her KDE program, eer destekleniyorsa Trke alacaktr. 55..44.. kkvvtt kvt, KDE ile birlikte gelen bir terminal emlasyon programdr. kvt'de kullanacanz yaztipini semek iin, srasyla +o Seenekler - Yaztipi mensne girin. +o Karakterler seeneinin yanndaki dmeden iso-8859-9 seeneine tklayn. +o sterseniz boy, tr ve dier seeneklere de gzatabilir ve bunlar deitirebilirsiniz. zellikle Courier yaztipi en iyi grnty salayacaktr. +o kvt'ye geri dnn. Artk kvt altnda Trke yazabilirsiniz. Ancak X Window'da henz Trke karakterlerinizi tantmadysanz yukarda yazlanlar yapmak mmkn olmaz. Bunun iin nce ``X Window Trke yaztiplerinin yklenmesi'' bal altnda yeralan ynergeleri izleyin. kvt'nin yeni bir srmn kullanmanz halinde, nce kvt'yi altrn, ardndan farenin sa tuuyla kvt zerinde herhangi bir noktaya basn. Yukardaki maddeleri srasyla takip edin. 55..55.. GGNNOOMMEE aallttnnddaa TTrrkkee GNOME masast altnda, zellikle gnome terminal altnda yaayabilmeniz muhtemel Trke karakter sorununa zm iin, aadaki maddeleri uygulayn: +o Bir gnome terminal an. GNOME panelinin (ekrann en altnda) zerinde yeralan ekran grnts zerine tklayabilirsiniz. +o Settings - Preferences iine girin. Font karsndaki kutucukta, halen kullanlan yaztipi yeralmaktadr. Karsndaki kutuya (Browse) tklayn. +o Filter sekmesine tklayn. Charset blmnden ISO8859-9'u sein. Ok'i tklayn. +o Ok diyerek son pencereden de kn. imdi gnome terminalde Trke karakterleri grebileceksiniz. 66.. ZZaammaann ddiilliimmii aayyaarrllaarr Trkiye, Greenwich'ten 2 saat ileride yeralan zaman dilimi kua iindedir. Bunu, bir e-posta aldnz zaman iletinin en st ksmnda yeralan +02:00 iaretinden de anlayabilirsiniz. Eer hatal bir zaman diliminde yeralyorsanz, yaplmas gereken ilemler aadadr. Alternatif olarak, Red Hat ve Mandrake datmlaryla gelen timeconfig paketi zaman dilimini ayarlamanz konusunda yardmc olacaktr. nce /etc/localtime saat ayar dosyasn silin: # rm /etc/localtime Ardndan, bu dosyay bir sembolik ba ile, /usr/share/zoneinfo/Europe/Istanbul dosyasna balayn. # ln -s /usr/share/zoneinfo/Europe/Istanbul /etc/timeconfig timeconfig paketinde ise sadece ``Turkey'' seeneini iaretleyin ve kn. Eer /etc/localtime dosyas yoksa, bata sendmail olmak zere pek ok programda ho olmayan hata mesajlar alrsnz. 77.. XX WWiinnddooww ddeesstteeii Metin tabanl bir ekran altnda Trke yazdktan ve uygulamalarmz Trke yaztipleriyle kullanmaya baladktan sonra X Window altnda nasl Trke yazlr ve okunur, grelim. 77..11.. XX WWiinnddooww TTrrkkee yyaazzttiipplleerriinniinn yykklleennmmeessii ncelikle yapmamz gereken, Trke yaztiplerinin X Window'a tantlmasdr. X Window alrken, hangi yaztiplerini ykleyeceini belirlemek amacyla baz ntanml dizinlere bakar. Bu dizinler, /usr/X11R6/lib/X11/XF86Config dosyasnda belirtilmitir. RPM paketlerini kurabileceiniz bir datm kullanmanz halinde, Trke yaztiplerini ve klavye harita ek dosyasn yklemiseniz, iiniz ok kolay. Bu dosyalar ykleyip yklemediinizi bilmiyorsanz aadaki komutu altrn. # rpm -qa | grep ISO8859-9 XFree86-ISO8859-9-75dpi-fonts-2.1.2-1 XFree86-ISO8859-9-2.1.2-1 XFree86-ISO8859-9-100dpi-fonts-2.1.2-1 Yukardaki satrlara benzer bir kt alm olmanz gerekiyor (srm numaralar farkl olabilir). Eer almadysanz Trke yaztiplerini kurmamsnz demektir. Eer Red Hat Linux kullanyorsanz, CD'yi srcye yerletirip srayla u ilemleri yapn: # mount /dev/cdrom # cd /mnt/cdrom/RedHat/RPMS/ # rpm -i XFree86-ISO8859-9-75dpi-fonts-2.1.2-1 # rpm -i XFree86-ISO8859-9-2.1.2-1 # rpm -i XFree86-ISO8859-9-100dpi-fonts-2.1.2-1 Yaztiplerini ve klavye elem dosyasn sisteminize kurduktan sonra bir sonraki adma gein. imdi, daha nce yarm braktmz noktaya geri dnelim. X Window'un ykleyecei yaztiplerinin bulunduu dizinler /usr/X11R6/lib/X11/XF86Config dosyasnda belirtiliyordu. Bu dosya iinde, aadakine FontPath "/usr/X11R6/lib/X11/fonts/misc/" FontPath "/usr/X11R6/lib/X11/fonts/75dpi/:unscaled" FontPath "/usr/X11R6/lib/X11/fonts/100dpi/:unscaled" FontPath "/usr/X11R6/lib/X11/fonts/Type1/" FontPath "/usr/X11R6/lib/X11/fonts/Speedo/" ya da buna FontPath unix/-1 benzer satrlar greceksiniz. Bu satrlarn en bana, kurduumuz Trke yaztipleri neredeyse o dizinin adn yazyoruz. Red Hat Linux 6.0'dan itibaren Trke yaztipleri /usr/share/fonts/ISO8859-9 dizinine kuruluyor. Bu dizin patikasn XF86Config dosyasnn en stne ekleyelim. Tm Trke yaztipleri kurulmusa /usr/share/fonts/ISO8859-9 dizini altnda aadaki dosyalar grebilirsiniz: # ls -al /usr/share/fonts/ISO8859-9/ total 17 drwxr-xr-x 5 root root 1024 Feb 13 19:04 . drwxr-xr-x 11 root root 1024 Feb 15 18:46 .. drwxr-xr-x 2 root root 6144 Feb 13 19:04 100dpi drwxr-xr-x 2 root root 6144 Feb 13 19:04 75dpi drwxr-xr-x 2 root root 1024 Feb 13 19:04 misc imdi ISO8859-9 dizininde Trke yaztiplerimizin bulunduunu /usr/X11/lib/X11/XF86Config dosyasnda belirtelim. FontPath "/usr/X11R6/lib/X11/fonts/ISO8859-9/misc" FontPath "/usr/X11R6/lib/X11/fonts/ISO8859-9/75dpi" FontPath "/usr/X11R6/lib/X11/fonts/ISO8859-9/100dpi" FontPath "/usr/X11R6/lib/X11/fonts/misc/" FontPath "/usr/X11R6/lib/X11/fonts/75dpi/:unscaled" FontPath "/usr/X11R6/lib/X11/fonts/100dpi/:unscaled" FontPath "/usr/X11R6/lib/X11/fonts/Type1/" FontPath "/usr/X11R6/lib/X11/fonts/Speedo/" Tabi, bu dosyada "FontPath unix/:-1" satr varsa, ekleme yapacanz satr da "FontPath unix/:-1" satrnn bana koymanz gerekiyor. u anda yaztiplerimizi sisteme tantm durumdayz. X Window alrken nce en stteki FontPath bilgileri okunacaktr. imdi X Window'a girin. Netscape ile herhangi bir Trke dosyay grntleyebilirsiniz. 77..22.. XX WWiinnddooww aallttnnddaa TTrrkkee kkllaavvyyee kkuullllaannllmmaass Sra geldi klavye ayarlarnn yaplmasna. Red Hat ile birlikte, Trke klavye elem dosyalar da geliyor. Bu dosyalar, /usr/X11R6/lib/X11/etc dizininde yeralyorlar: # cd /usr/X11R6/lib/X11/etc/ # ls -al xmodmap.* -r--r--r-- 1 root root 4988 Oct 10 10:53 xmodmap.std -rw-r--r-- 1 root root 2764 Oct 6 1998 xmodmap.tralt -rw-r--r-- 1 root root 2316 Oct 6 1998 xmodmap.trf -rw-r--r-- 1 root root 2316 Oct 6 1998 xmodmap.trq Yukardaki dosyalar srasyla standart Amerikan klavye, alt Trke klavye, F klavye ve Q Trke klavyeye karlk geliyor. X Window'a girerken bu klavyelerden bir tanesini aktif hale getirmemiz gerekiyor. rnek olarak, Q Trke klavyenin, X Window alrken etkin olmas iin, /home/kullanc-ad/.xinitrc dosyasna aadaki satr eklemelisiniz. xmodmap /usr/X11R6/lib/X11/etc/xmodmap.trq .xinitrc dosyasna, kullandnz pencere ynetecisini altracak ekilde bir eklenti de yapmanz gerekecektir. Bu eklentiyi de yaptktan sonra dosyann son hali aadakine benzer bir hal alr: xmodmap /usr/X11R6/lib/X11/etc/xmodmap.trq startkde Tabi siz startkde yerine istediiniz pencere yneticisini altracak ekilde bir komut yazabilirsiniz. X Window'a girdikten sonra da klavye haritasn deitirmek mmkndr. Bunun iin yukarda rnei bulunan xmodmap komutunu dorudan xterm altnda altrabilirsiniz. X Window altnda kullanlan klavye elem dosyalarndan xmodmap.tralt, konsol ekranda kullanlan tr.alt dosyasndan biraz farkllk gsteriyor. Konsol altnda, herhangi bir Trke karakteri bastrmak iin ALT tuunu kullanrken, X Window altnda ALT-GR tuunu kullanmalsnz. XFree86'daki gzel bir zellik de, konsolda kullanlan klavye elem dosyasnn aynsnn, X Window alrken de kullanlabilmesi. Bunun iin, /usr/X11R6/lib/X11/XF86Config dosyasnda, XkbDisable eklinde bir satrn bulunmas gerekir. 88.. YYaappllaaccaakkllaarr Nefesimin yettii bir noktada, uluslararaslatrma (i18n - internationalizaton) ve yerelletirme (l10n - localization) konularna da girmek istiyorum. Bu sayede rnein ayn kaynak kodu derleyerek, farkl diller iin farkl tarih gsterimleri sunabilirsiniz. Bir dosya iinde sralama yaparken "" karakterinin, "c"den hemen sonra gelmesini salayabilirsiniz. i18n sayesinde bir yazlmn kullanl ok artar. KDE gibi gzel bir masast paketini imdi Trke kullanabiliyorsanz bunu i18n desteine borlusunuz. Bunlarn yannda, srada Star Office'in Trke ayarlarnn yaplmas var. Saolsun Sun Microsystems, Star Office'i serbest brakarak Linux kullanclarnn ok gelimi bir ofis paketine sahip olmalarna yardm etti. Bize de bu nimetten yararlanmak kald. Sevgi, sayg, Linux .